W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat scenariusz wprowadzania nowych terapii w zakresie chorób autoimmunizacyjnych jest zwykle podobny: w pierwszej kolejności leki o nowych mechanizmach działania są sprawdzane w dermatologii, następnie w reumatologii, by na końcu swoją skuteczność i bezpieczeństwo wykazać w gastroenterologii. W każdej z tych dziedzin medycyny stosowane są inne dawki leku – zwykle najwyższe w gastroenterologii.
Michał Krogulecki
Specjalista Gastroenterologii, Starszy Asystent, Zespół Oddziałów Chorób Wewnętrznych i Gastroenterologii, Poradnia Gastroenterologiczna Mazowiecki Szpital Bródnowski w Warszawie
ibd@brodnowski.pl
Szlak interleukiny 23 jako kluczowy czynnik aktywnego stanu zapalnego
Ogromne zainteresowanie wzbudziło zastosowanie w dermatologii leków wpływających na szlak sygnałowy interleukiny-23 (IL-23), który okazał się być kluczowym elementem wywołującym stan zapalny skóry w przebiegu łuszczycy. Interleukina-23 jest białkiem z grupy cytokin (element naszego układu odpornościowego), której rolą jest pobudzanie specyficznych komórek układu odpornościowego (konkretnej grupy limfocytów) które w wyniku tego pobudzenia produkują różne substancje odpowiedzialne za wywołanie stanu zapalnego w naszym organizmie. Jest to bardzo ważny element układu immunologicznego, ponieważ bierze udział w odpowiedzi przeciw bakteriom, grzybom oraz pasożytom. W chorobach autoimmunologicznych natomiast, takich jak łuszczyca i nieswoiste choroby zapalne jelit (NChZJ), dochodzi do nadmiernej produkcji tej cytokiny, a co za tym idzie nadmiernego (de facto patologicznego) pobudzenia limfocytów i w wyniku całej kaskady reakcji do nadmiernego procesu zapalnego. Leki hamujące aktywność IL-23 zmniejszają zatem pobudzenie limfocytów, czego wynikiem jest zmniejszenie produkcji białek prozapalnych, a ostatecznie zmniejszenie stanu zapalnego w przebiegu poszczególnych chorób.
W grupie tych leków zarejestrowane są następujące substancje czynne: mirikizumab, guselkumab oraz rizankizumab. Mirikizumab jest aktualnie dopuszczony do terapii nieswoistych chorób zapalnych jelit (NChZJ), natomiast guselkumab i rizankizumab mają również rejestrację w dermatologii.
Leki z grupy anty-IL-23
Pacjenci z NChZJ w Polsce mają aktualnie w ramach programów lekowych dostęp do dwóch selektywnych inhibitorów IL-23. W programie B.55 dla pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego (WZJG) stosowany jest mirikizumab, natomiast od lipca 2026 roku refundację uzyskał guselkumab, zarówno we WZJG, jak i chorobie Leśniowskiego-Crohna (ch.L-C) –program lekowy B.32. Oczekujemy na refundację kolejnego leku – rizankizumabu w obu chorobach zapalnych jelit. Warto jednak zaznaczyć, że niektóre ośrodki w Polsce (w tym nasz w Mazowieckim Szpitalu Bródnowskim w Warszawie) już teraz mają możliwość jego stosowania w ramach organizowanego przez producenta tzw. programu wczesnego dostępu, który działa do czasu wpisania leku na listy refundacyjne i włączenia do programów lekowych w NChZJ.
Guselkumab czy rizankizumab
Guselkumab był pierwszym selektywnym inhibitorem interleukiny-23, który trafił na rynek, i jest w pełni ludzkim przeciwciałem monoklonalnym typu IgG1λ. Oprócz chorób zapalnych jelit jest zatwierdzony do stosowania w postaci wstrzyknięć podskórnych w leczeniu łuszczycy u dorosłych i dzieci oraz łuszczycowego zapalenia stawów u pacjentów w wieku powyżej 6 lat. Za wyróżniającą cechę tej cząsteczki uważa się wiązanie z receptorem na komórkach mieloidalnych, biorących udział w procesie zapalnym. Ta właściwość umożliwia guselkumabowi działanie w tkankach objętych stanem zapalnym, w których występuje zwiększona liczba komórek wytwarzających IL-23. Poprzez wiązanie się z tymi komórkami i jednoczesną neutralizację IL-23 w miejscu jej produkcji guselkumab może zapewnić bardziej ukierunkowane hamowanie lokalnych sygnałów zapalnych. Mechanizm ten sugeruje potencjalną przewagę w modulowaniu zapalenia specyficznego dla danej tkanki, chociaż jego bezpośredni wpływ na skuteczność kliniczną jest nadal badany i wciąż niepewny.
Rizankizumab to humanizowane przeciwciało monoklonalne typu IgG1. Lek jest zarejestrowany do stosowania w tych samych jednostkach chorobowych co guselkumab.
Rizankizumab ma nieco odmienną konstrukcję molekularną niż guselkumab. Ta odmienna konstrukcja minimalizuje interakcje immunologiczne, co skutkuje mechanizmem działania opartym przede wszystkim na bezpośredniej neutralizacji IL-23. Rizankizumab wykazał silną skuteczność kliniczną z szybkim początkiem odpowiedzi we wskazanych schorzeniach. Warto zauważyć, że podczas leczenia łuszczycy często obserwuje się wysoki odsetek ustąpienia zmian skórnych, czasami już po czterech tygodniach.
Chociaż zestawienie mechanizmów działania obu przeciwciał monoklonalnych wskazuje na porównywalnie wysoką skuteczność w hamowaniu sygnalizacji za pośrednictwem IL-23, różnica polega na ich regionie Fc (jedna z części składowych każdej cząsteczki przeciwciała), co skutkuje odmiennymi właściwościami funkcjonalnymi. Te różnice w mechanizmach działania mogą wpływać na zróżnicowanie w zakresie dystrybucji tkankowej, modulacji immunologicznej oraz profili terapeutycznych, co sprawia, że obie cząsteczki stanowią cenne preparaty biologiczne, referencyjne dla badań porównawczych między nimi.
Czy któryś z tych leków, zgodnie z aktualnym stanem wiedzy, jest korzystniejszy i wykazuje przewagę nad drugim? Aby odpowiedzieć na to pytanie, warto dowiedzieć się o nich więcej.
Forma i schemat podania
Zarówno guselkumab (GUS) jak i rizankizumab (RIZA) w terapii indukcyjnej mają przewidziane trzy dawki w odstępie co cztery tygodnie (schemat 0-4-8 tydzień) z oceną skuteczności terapii w 12. tygodniu. Różnica dotyczy zaś formy podania. Rizankizumab jest podawany zawsze dożylnie. Guselkumab, w przypadku WZJG, ma indukcję dożylną, zaś w przypadku ch. L-C indukcja może być zarówno dożylna jak i podskórna (w tych samych odstępach czasowych). Dodatkowo, zgodnie z zapowiedziami producenta, być może jeszcze w tym roku dostępna będzie również indukcja podskórna dla pacjentów z WZJG. Możliwość początkowej terapii indukcyjnej w formie podskórnej w przypadku guselkumabu może być interesująca dla tych pacjentów, którzy preferują tę formę podania leku.
Przy kontynuacji leczenia w ramach terapii podtrzymującej oba leki są podawane tylko podskórnie, ale również tu są pomiędzy nimi pewne różnice. Rizankizumab jest podawany zawsze co 8 tygodni, niezależnie od rozpoznania (WZJG czy ch. L-C) ze stałą dawką 360 mg w przypadku ch.L-C i 180 lub 360 mg we WZJG (o dawce decyduje lekarz prowadzący).
Guselkumab ma dwa schematy dawkowania podtrzymującego, takie same dla obu wskazań: 100 mg co 8 tygodni lub 200 mg co 4 tygodnie (również tutaj o danym dawkowaniu decyduje lekarz prowadzący, w zależności od rezultatu terapii indukcyjnej).
Skuteczność i bezpieczeństwo
Najlepszym źródłem danych przy porównaniu dwóch substancji jest ich bezpośrednie zestawienie w ramach tzw. badań head-to head, czyli z randomizacją (losowym przydziałem pacjentów do badanej grupy), gdzie w ramach jednego projektu pacjenci, zwykle w proporcji 1:1, otrzymują jeden lub drugi lek. Nie dysponujemy jeszcze tymi danymi w zakresie gastroenterologii lub innych dziedzin medycyny, dotyczących leków z grupy inhibitorów szlaku IL-23. W bazie internetowej można natomiast znaleźć wiele opracowań porównań pośrednich w dermatologii, tzw. badań RWE (Real World Evidence), czyli analiz stosowania leków w codziennej praktyce, nie w ramach badań klinicznych.
Grupa tureckich badaczy (Selcuk i współpracownicy) w 2025 roku dokonała porównania leczenia pacjentów z łuszczycą w 52. tygodniu terapii, czyli po roku leczenia.
Pokazano, że zarówno guselkumab, jak i rizankizumab okazały się skuteczne u pacjentów, u których wcześniej nie przyniosły efektu inne leki biologiczne. Uzyskano podobne wyniki, niezależnie od czynników takich jak otyłość, płeć i choroby współistniejące. W badaniu wykazano również, że zarówno guselkumab, jak i rizankizumab, są bezpiecznymi opcjami terapeutycznymi, a najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi w grupach leczonych były zapalenie gardła, objawy grypopodobne oraz ból głowy. Żadne z tych działań niepożądanych nie wymagało przerwania leczenia.
Dostępne są również pierwsze prace z zakresu gastroenterologii, które w oparciu o metaanalizy sieciowe dokonują pośredniego porównania leków z grupy anty-IL-23. Większość z nich na chwilę obecną dotyczy ch.L-C.
Praca Motoki Kaneko z 2025 roku, będąca przeglądem systematycznym i metaanalizą sieciową, przedstawia porównanie dostępnych danych dotyczących skuteczności i bezpieczeństwa stosowania leków z grupy anty-IL-23 oraz ustekinumabu u pacjentów z ch. L-C. Główne wnioski z tego badania są następujące:
– guselkumab wykazał najsilniejszą skuteczność kliniczną w terapii indukcyjnej spośród inhibitorów IL-23 oraz w porównaniu z placebo,
– rizankizumab wykazał większy wpływ na poprawę obrazu endoskopowego w porównaniu z innymi lekami z grupy inhibitorów IL-23.
W przypadku WZJG danych na temat porównania obu leków nie ma za dużo. Wnioski ze znalezionej przeze mnie analizy odnoszącej się do inhibitorów interleukiny-23 są następujące:
– inhibitory IL-23 są wysoce skuteczne w poprawie wyników klinicznych, w tym w łagodzeniu objawów, osiąganiu remisji i gojeniu błony śluzowej u pacjentów z umiarkowaną lub ciężką postacią WZJG,
– leczenie wykazało również korzystny profil bezpieczeństwa bez zwiększonego ryzyka wystąpienia ogólnych zdarzeń niepożądanych.
Przeciwwskazania do stosowania omawianych leków (zapis z charakterystyki produktu leczniczego, tzw. ChPL)
Najważniejszymi przeciwwskazaniami do stosowania zarówno guselkumabu jak i rizankizumabu jest ciężka nadwrażliwość na substancję czynną lub na którąkolwiek substancję pomocniczą albo istotna klinicznie, czynna postać zakażenia (np.: czynna gruźlica). Świadczy to o dobrym profilu bezpieczeństwa obu leków.
Idzie nowe…
Obserwujemy stały postęp w leczeniu chorób autoimmunologicznych. W lipcu 2026 roku Europejska Agencja Leków (EMA) zarekomendowała wydanie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu w Unii Europejskiej dla leku icotrokinra, przeznaczonego do leczenia łuszczycy plackowatej o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego u osób dorosłych oraz młodzieży w wieku od 12 lat, o masie ciała co najmniej 40 kg. Jest to pierwszy lek w formie tabletki doustnej, który wpływa na hamowanie szlaku interleukiny-23. Badania kliniczne, mające umożliwić zarejestrowanie tej substancji również do leczenia NChZJ, są w toku.
Podsumowanie
Niedaleka przyszłość może nam dostarczyć bardzo cennych danych. Ze strony clinicaltrials.gov, zawierającej informacje na temat wszystkich badań klinicznych, możemy się dowiedzieć, że właśnie trwa badanie, w którym bezpośrednio porównuje się bezpieczeństwo i skuteczność guselkumabu i rizankizumabu w leczeniu pacjentów z ch. L-C. Z niecierpliwością czekamy na jego wyniki. Tymczasem wszystkie obecnie dostępne dane jak i nasze obserwacje z praktyki klinicznej wykazują, iż zarówno guselkumab jak i rizankizumab są skuteczną i bezpieczną opcją terapeutyczną dla pacjentów z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit.
BIBLIOGRAFIA:
- Leyla Baykal Selçuk et al. Risankizumab and guselkumab for psoriasis: a 1-year real-world practice indirect comparison. Anais Brasileiros de DermatologiaVolume 100, Issue 2, March–April 2025, Pages 293-299
- Motoki Kaneko et al. Efficacy and safety of IL-23p19 and IL-12/23p40 inhibitors in moderate-to-severe Crohn’s disease: a systematic review and network meta-analysis.Ann Med. 2025 Dec;57(1):2595874.
- Shalita Sasi. Guselkumab vs Risankizumab: Key Differences and Implications for IL-23 Drug Development. https://evidentic.com/il-23-drug-development/
- Hamza Muhammad Amin et al. Safety and efficacy of IL‑23 inhibitors in patients with moderate to severe ulcerative colitis: a systematic review and meta‑analysis of randomized controlled trials. Int J Colorectal Dis. 2025 Dec 30;41(1):1.
- pl/dermatologia. Pierwszy doustny lek ukierunkowany na receptor interleukiny 23 z pozytywną rekomendacją w leczeniu łuszczycy plackowatej (24.07.2026)