Newsletter

Kalendarz Spotkań

Przekaż darowiznę

Przekaż 1% procent

1 procent

Żywienie w okresie remisji choroby

Obecnie uważa się, że żywienie w okresie remisji nie powinno w zasadniczy sposób odbiegać od racjonalnego żywienia ludzi zdrowych. Nie udowodniono dotychczas ponad wszelką wątpliwość, że stosowanie odpowiedniej diety może zapobiegać zaostrzeniom choroby. Istnieją jednak silne przesłanki, że spożywanie niektórych pokarmów może wpływać na poprawę stanu klinicznego i/lub zapobiegać komplikacjom pozajelitowym (patrz suplementy). Należy podkreślić, że poszczególni chorzy w różnorodny sposób reagują na ten sam sposób żywienia i każdy z nich, obserwując reakcję własnego organizmu na poszczególne składniki pożywienia, powinien wypracować najwłaściwszą dla siebie dietę, co może w istotny sposób wpływać na samopoczucie chorego i poprawienie standardu życia. Dieta powinna być urozmaicona, łatwo przyswajalna i dostarczać do organizmu wszystkie niezbędne substancje odżywcze. Unikać zaś należy tylko tych produktów, które nie są dobrze tolerowane przez organizm. Lepiej tolerowane są posiłki przyjmowane częściej, a mniejsze objętościowo. Chorzy z nzj powinni pić, podobnie jak osoby zdrowe, co najmniej 1,5 litra płynów na dobę. W przypadku pojawienia się biegunki podaż płynów powinna być zwiększona, aby nie doprowadzić do odwodnienia organizmu. Należy również pamiętać, że stosując dietę eliminacyjną, w przypadku nietolerancji niektórych produktów, konieczne jest uzupełnienie niezbędnych składników odżywczych (mikroelementów, witamin itp.).

Zalecenia dietetyczne dla chorych dorosłych i dzieci nie różnią się zasadniczo od siebie, lecz ze względu na ogromną rolę właściwego żywienia w okresie wzrostu i rozwoju, szczegółowe zalecenia dla dzieci z nzj są przedstawione w artykule prof. Józefa Ryżko.

Poniżej przedstawiono niektóre zalecenia dietetyczne dla osób z nzj, które mogą pomóc osobom chorym w ustaleniu właściwego dla nich sposobu żywienia. Należy zaznaczyć, że o ile w literaturze naukowej panuje dość duża zgodność, to zarówno na stronach internetowych, jak i w wydawnictwach pseudonaukowych można znaleźć wiele ”genialnych diet” nie mających żadnego uzasadnienia w badaniach klinicznych. Stosowanie ich, bez konsultacji z lekarzem prowadzącym, może (mimo obserwowanej czasami korzystnej rekcji początkowej – efekt placebo) doprowadzić do nasilenia objawów choroby lub powstania reakcji ubocznych.

Zapotrzebowanie energetyczne

Zależy od wieku, płci, wzrostu, wagi ciała, trybu życia wreszcie,  rodzaju wykonywanej pracy oraz od stopnia niedożywienia. Objawy niedożywienia są obserwowane u 20-85% pacjentów z nzj, przy czym są znacznie częstsze i głębsze u chorych na chL-C, u których dochodzi czasem nawet do wyniszczenia organizmu. Przyczyną niedożywienia są  zaburzenia łaknienia, gorsze przyswajanie pokarmów, utrata składników odżywczych na skutek biegunek oraz niekorzystny wpływem leków na metabolizm i wchłanianie niektórych składników odżywczych.

W przypadku braku oznak niedożywienia zapotrzebowanie kaloryczne wynosi 38 kcal/kg masy ciała dla osób nie wykonujących ciężkiej pracy fizycznej. U osób pracujących fizycznie lub uprawiających sport podaż kalorii powinna być zwiększona od 500 do 1000 kcal w zależności od natężenia wysiłku. Również u chorych z niedowagą, w zależności od jej stopnia, pożywienie powinno dostarczać od 20 do 50% więcej energii. Należy podkreślić, że chorzy z lekką nadwagą (szczególnie po sterydoterapii, lub przyjmujący sterydy w celu podtrzymania remisji) nie powinni stosować diet odchudzających, gdyż nadwaga ta jest spowodowana głównie adsorpcją wody w organizmie. Lekka nadwaga, u osób nie zażywających sterydów, również nie jest niepokojąca, gdyż stwarza rezerwę energetyczną przydatną w okresach zaostrzenia choroby, kiedy zarówno łaknienie, jak i przyswajanie pokarmów jest gorsze.

Zapotrzebowanie na składniki odżywcze.

Dieta w okresie remisji powinna dostarczać odpowiednią ilość białka (1,2 – 3.0 g/kg masy ciała), w zależności od stopnia niedożywienia chorego. Niedobory białka występują u 25-80% chorych na chL-C i u 25-50% chorych na wzjg. Produktami bogatymi w białko są: mięso, ryby, jaja, mleko i jego przetwory oraz produkty z soji. Przy braku przeciwwskazań, ze względów omówionych poniżej (patrz oleje rybne, mleko) bardzo polecane są ryby morskie oraz mleko i jego przetwory.

Leczenie sulfosalazyną prowadzi do zaburzeń wchłaniania kwasu foliowego, co może być powodem anemii, gdyż witamina ta, tak jak witamina B12, jest konieczna do prawidłowego wchłaniania żelaza. Przy długotrwałym leczeniu sulfosalazyną należy rozważyć suplementację kwasem foliowym. Stwierdzono również korelację między niedoborem kwasu foliowego a powstawaniem dysplazjii i zmian nowotworowych w jelitach zarówno u chorych na wzjg jak i u osób zdrowych. Wpływ suplementacji kwasem foliowym na obniżenie ryzyka występowania tych zmian nie jest udowodniony. Dodatkowym efektem niedoboru kwasu foliowego jest podniesiony poziom homocysteiny w surowicy krwi, który jest związany z częstszym występowaniem zakrzepicy. Niedobory innych witamin z grupy B mogą być, dodatkowo spowodowane biegunką oraz nieprawidłową florą bakteryjną zasiedlającą jelito grube.

Stosowanie sterydów zwiększa zapotrzebowanie na wapń i sprzyja rozwojowi osteopenii i osteoporozy. Ryzyko złamań jest o 40% wyższe u chorych na nzj i jest większe u kobiet i chorych na chL-C. Ryzyko to zależy od czasu trwania choroby, jej przebiegu i zastosowanego leczenia. W czasie długotrwałego stosowania kortykosterydów należy spożywać duże ilości produktów mlecznych, które są bogatym źródłem dobrze przyswajalnego wapnia. Dieta powinna dostarczać 1,5 g wapnia dziennie. Jeżeli mleko lub jego przetwory są źle tolerowane, powinno się stosować preparaty wapnia oraz witaminy D3.

Często występuje niedobór cynku, potasu, magnezu i selenu. Niedobory tych mikroelementów mogą nasilać biegunki niezależnie od stanu zapalnego jelita oraz wpływać na występowanie innych objawów.

Składniki pokarmowe, których należy unikać.

Zgodnie z tym, co napisano powyżej, dieta nie powinna odbiegać od diety osób zdrowych. Należy jednak zaznaczyć, że są pokarmy, które mogą powodować uczucie dyskomfortu. Pewne grupy produktów należy spożywać z ostrożnością, uważnie obserwując reakcję organizmu. Do produktów takich należą warzywa wzdymające (suche nasiona bobu, grochu, fasoli, soi, kalafior, brokuły, świeże ogórki, kapusta). Owoce zawierające drobne pestki (np.: truskawki, agrest, porzeczki, maliny, jagody, jeżyny, poziomki itp.) mogą powodować mechaniczne podrażnienie śluzówki jelita. Z tych samych przyczyn ostrożnie należy włączać do diety orzechy i migdały, które nie tylko podrażniają jelita, ale są również jednymi z silniejszych alergenów. Niekorzystne objawy obserwowano również po spożyciu potraw ciężkostrawnych takich jak. np. grzyby oraz suszone owoce. Dieta ubogo resztkowa, półpłynna, jest szczególnie polecana chorym na chL-C z przewężeniami jelita.

Osobnego wyjaśnienia wymaga zalecenie nie spożywania pokarmów bogatych w błonnik. Do grupy tej należą takie produkty jak: pieczywo z pełnego ziarna (razowe, grahamki) grubo mielone kasze (jęczmienna, jaglana, gryczana), bogato błonnikowe warzywa (korzeniowe, papryka, kukurydza). Wiadomo jednak, że błonnik jest konieczny do prawidłowego trawienia, a jego obecność w diecie warunkuje prawidłową przemianę materii i zapobiega powstawaniu nowotworów jelita grubego. Wyniki badań klinicznych, mówiące o pozytywnym wpływie prebiotyków i probiotyków na przebieg zarówno chL-C jak i wzjg, omówiono w dziale poświęconym tym zagadnieniom. Aby pogodzić te dwa, pozornie przeciwstawne zalecenia, błonnik powinien pochodzić z młodych, delikatnych warzyw i dojrzałych owoców. Zalecane jest usuwanie z nich skórki i pestek oraz ich rozdrabnianie. Spożywanie soków, przecierów, nektarów, musów i puree powoduje lepszą przyswajalność składników pokarmowych i nie wpływa drażniąco na jelita. Zaobserwowano, że u pewnej grupy chorych soki z owoców cytrusowych mają działanie drażniące na jelita, a sok grapefruita jest niewskazany dla chorych leczonych doustnie budesonidem (Budenofalk, Entocort).

Ponieważ kawa i herbata, poprzez stymulujący wpływ na perystaltykę jelit mogą nasilać, a nawet wywoływać biegunkę, dlatego należy włączać je do diety z ostrożnością.

Chorzy na nzj powinni unikać pożywienia, które może zawierać patogenne szczepy bakterii (surowe mięso i jaja) oraz zachować szczególną ostrożność w czasie podróży do krajów o niskim standardzie higieny, gdyż negatywne skutki zakażenia są bardziej niebezpieczne u chorych na nzj niż u ludzi zdrowych.

Aczkolwiek nie wykazano wpływu napojów alkoholowych na przebieg nzj nie oznacza to, że ich picie jest zalecane. Również w tym przypadku należy obserwować wpływ spożywania alkoholu na swój organizm. Picie napojów gazowanych (w tym piwa) może wpływać niekorzystnie na perystaltykę jelita.

U chorych z nzj 20-70 razy częściej niż w populacji ogólnej dochodzi do powstania złogów szczawianowych w nerkach (kamica nerkowa). U osób zdrowych kwas szczawiowy zawarty w wielu pokarmach jest wiązany w jelitach z wapniem, tworząc niewchłanialny szczawian wapnia, który jest wydalany ze stolcem. Należy zatem unikać produktów bogatych w szczawiany (rabarbar, szpinak, szczaw, orzechy i kakao). Dodatkowo w przypadku zaburzeń trawienia tłuszczów mającego miejsce w biegunce chologennej (tłuszczowej) nierozłożone w jelicie kwasy tłuszczowe wiążą większość dostępnego wapnia. Powstaje sytuacja, w której brakuje wapnia dla związania kwasu szczawiowego. Niezwiązany kwas szczawiowy jest wchłaniany do krwi i docierając w dużej ilości do nerek, zwiększa ryzyko tworzenia w nich złogów.

Stan zapalenia jelita często wiąże się z zaburzeniami reabsorpcji soli żółciowych, które przechodząc do jelita grubego pobudzają jego perystaltykę i upośledzając wchłanianie wody nasilają biegunkę. Utrata soli żółciowych ze stolcem zmniejsza całkowitą ich pulę w organizmie. Powoduje to zmniejszenia zawartości kwasów żółciowych w żółci, co może (wtórnie) doprowadzić do zaburzeń wchłaniania tłuszczów i biegunki chologennej. Konsekwencją tego procesu jest utrata wraz ze stolcem witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (witamin A, D, E i K). Proces ten jest szczególnie nasilony u chorych na chL-C z zajętym końcowym odcinkiem jelita cienkiego. U około 30-40% chorych z chorobą Leśniowskiego-Crohna obserwuje się zwiększoną utratę tłuszczu ze stolcem. W przypadku biegunki tłuszczowej zaleca się ograniczenie spożycia tłuszczów, szczególnie tłuszczów zwierzęcych, smażenia na tłuszczach, unikanie masła, margaryny i olejów roślinnych. Podaż tłuszczów można zastąpić kwasami tłuszczowymi średniołańcuchowymi, których przyswajalność jest znacznie lepsza niż kwasów długołańcuchowych i są one wchłaniane w górnej części jelita cienkiego nawet przy niedoborze kwasów żółciowych. Ze względu na lepszą wchłanialność u chorych na należy przedkładać stosowanie masła nad margaryną.

Wielu chorych źle toleruje cukier i słodycze, szczególnie w okresie zaostrzeń. Wiadomo, że cukier zwiększa przepuszczalność nabłonka jelita, wpływa na skład flory bakteryjnej w jelitach i sprzyja wzdęciom brzucha, przelewaniu się treści jelitowej, może także wzmagać biegunkę. W takich przypadkach należy ograniczyć spożycie cukru, nie tylko sacharozy, ale także fruktozy, sorbitolu itp. Cukier można zastąpić słodzikami opartymi np. na aspartamie. Nie zostało udowodnione, że zwiększone spożycie odgrywa rolę w patogenezie choroby.

Przygotowanie posiłków

Ponieważ dieta powinna być dobrze przyswajalna i lekkostrawna przygotowanie posiłku powinno poprawiać dostępność składników odżywczych. Można to osiągnąć przez:

  1. gotowanie na wodzie lub parze;
  2. przecieranie, miksowanie i rozdrabnianie;
  3. spulchnianie potraw np. przez dodawanie ubitych białek jaj lub namoczonej bułki;
  4. pieczenie w folii aluminiowej lub pergaminie;
  5. dodawanie do potraw tłuszczu po ich przyrządzeniu;

Należy unikać, pieczenia tradycyjnego, smażenia, zasmażek, odgrzewania, odsmażania. Wysoce niewskazane jest spożywanie chipsów, prażonej kukurydzy, frytek i innych produktów „śmieciowego” żywienia. Jakkolwiek nie udowodniono wpływu „fast foodu” na  zachorowalność na nzj, to jej wzrost w krajach wysokorozwiniętych może być związany niezdrowym, masowym żywieniem. Dlatego w miarę możliwości należy wybierać produkty niezawierające konserwantów, sztucznych barwników i aromatów.

Przekaż 1% procent

1 procent

Newsletter

Kalendarz Spotkań

Przekaż darowiznę